Porozmawiajmy o autyzmie

Czym jest autyzm?

Autyzm jest to odmienny sposób rozwoju człowieka, komunikacji, nawiązywania relacji, wyrażania emocji, uczenia się. Odmienność ta wynika z neurologicznych różnic w budowie i funkcjonowaniu mózgu. Autyzm nie jest więc chorobą, nie da się go wyleczyć, można go natomiast zrozumieć, oswoić i nauczyć się odpowiednich rozwiązań poprawiających funkcjonowanie w społeczeństwie.

Kiedy zaczęto mówić o autyzmie?

Autos z greckiego oznacza ja sam, odnosi się do wycofania się w głąb siebie. Jeszcze 70 lat temu autyzm uznawano za jeden z objawów schizofrenii a dzieci autystyczne często diagnozowano właśnie na schizofrenię. Jako pierwszy autyzm dziecięcy opisał lekarz Leo Kanner w 1943r odnosząc się do 11 konkretnych dzieci wykazujących podobne zachowania. Rok później Hans Asperger opisał historie 4 swoich podopiecznych mających podobne zachowania a jednocześnie wykazujących bardzo wysoki poziom inteligencji. O zespole Aspergera napisano publicznie dopiero w 1981r już po śmierci Hansa Aspergera.

Autyzm, spektrum autyzmu czy zespół Aspergera?

Według międzynarodowej klasyfikacji ICD 10 autyzm należy do całościowych zaburzeń rozwojowych i obejmuje autyzm dziecięcy, atypowy, zespół Aspergera i inne całościowe zaburzenia rozwojowe. Z kolei według Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DMS 5 istnieją szeroko pojęte zaburzenia ze spektrum autyzmu obejmujące zarówno autyzm dziecięcy, atypowy i zespół Aspergera. Według DMS 5 osoby w spektrum atyzmu (ASD – autism spectrum disorder) wykazują szereg tych samych cech i zachowań w różnym stopniu i nasileniu.

Główne objawy zachowania w spektrum autyzmu

Możemy tutaj zdecydowanie wymienić komunikację i tworzenie relacji z ludźmi. Trudności w komunikacji osób w spektrum autyzmu są najpowszechniej znanym objawem. Wynikają z funkcjonowania mózgu, który wykazuje mniejsze zainteresowanie drugim człowiekiem, rozmową, interakcja i słabsze funkcjonowanie obszarów odpowiadających za zrozumienie emocji i co za tym idzie zachowań drugiej osoby. Trudności na tym polu mogą obejmować zupełny brak komunikacji, werbalnej, niewerbalnej, częściową komunikację lub trudności z odczytywaniem emocji, nawiązywaniem i utrzymywaniem relacji. W zależności od stopnia w tym aspekcie pomocna może być nauka umiejętności społecznych, interakcji, podtrzymywania rozmowy, odczytywania mowy ciała. Osoby z wysoko funcjonującym autyzmem czy też inaczej zespołem Aspergera na bazie obserwacji i naśladowania potrafią nauczyć się komunikacji z otoczeniem w akceptowalny dla niego sposób, jednocześnie w głębi czują się inne, niezrozumiane, jakby pozbawione jakiejś ważnej umiejętności, która innym przychodzi naturalnie. Z powodu problemów z odczytywaniem emocji osoby autystyczne mogą mieć trudności z rozumieniem ironii, sarkazmu, metafor. Nie oznacza to, że autyści nie chcą kontaktu z innymi, często jest wręcz odwrotnie, potrzebują go jednak nie potrafią nawiązać rozmowy, nie przestrzegaj społecznych zasad i norm lub zachowują się niezręcznie, mogą być zbyt nachalni lub zbyt wycofani, mogą unikać kontaktu wzrokowego lub nieprzerwanie patrzeć komuś w oczy wierząc, że tak właśnie należy robić. Jeśli chodzi o ten aspekt spektrum autyzmu może zostać mylnie zdiagnozowane jako zaburzenia lękowe, fobia społeczna czy zaburzenia osobowości unikająccej.

Uwielbienie rutyn i rytuałów – autystyczny umysł działa na zasadzie porządku, schematu i powtarzalności dlatego autyści czują się najbezpieczniej kiedy mają plan. Ten plan może obejmować jedzenie codziennie tych samych potraw, chodzenie tą samą drogą, zaplanowanie spontanicznego wyjazdu na weekend, robienie określonych rzeczy o określonych porach. Zdecydowanie niska tolerancja będzie przypadać na próbowanie nowych rzeczy, spontaniczność, zmianę porządku dnia czy rzeczy. Pomocne w tym aspekcie może być tworzenie planów dnia czy tygodnia uwzględniających różne z góry zaplanowane aktywności i ewentualną stopniową ekspozycję na nowe nieznane sytuacje. Tutaj również nasilenie może być różne w zależności od osoby i stopnia jej funkcjonowania. Jedna osoby może bardzo boleśnie przeżywać zmianę w rozkładzie dnia czy nagłą wizytę znajomych a inna poczuje z tego powodu dyskomfort ale przebrnie przez sytuację i zaplanuje jak jej w przyszłości unikać. Tutaj często mylną diagnozą mogą być zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne.

Wąskie, niemal obsesyjne zainteresowania – autystyczny umysł często w znacznym stopniu fascynują liczby, schematy, konstrukcje, mechanizmy; jest on częściej nastawiony na obserwację przedmiotów nieożywionych niż ludzi, w związku z tym bardzo często występują silne zainteresowania graniczące z obsesjami. Zainteresowania mogą dotyczyć liczb, maszyn, konstrukcji, informatyki, gier, literatury. Te dziedziny często kojarzy się z Aspergerami. Zainteresowania mogą dotyczyć jednak również innych sfer życia, ulubionego zespołu, makijażu, gotowania, dziedziny nauki, gry na instrumentach czy każdej innej dziedziny. Na tym polu wysoko funkcjonująca osoba w spektrum autyzmu pasjonująca się i studiująca psychologię na przykład może nie wyróżniać się znacznie. Ważne jest, że intensywne zainteresowania mogą być formą „ukojenie” dla autystycznego mózgu przeciążonego bodźcami codziennego życia i interakcjami społecznymi. W efekcie po całym dniu radzenia sobie z życiem autysta może szukać spokoju w swoim rutynowym zatraceniu się w czytaniu, układaniu, graniu, oglądaniu itd.

Zaburzenia sensoryczne – obejmują nadwrażliwości i niedowrażliwości zmysłu wzroku, słuchu, dotyku, węchu i smaku a także czucia wewnętrznego. Mogą być bardzo różne w zależności od osoby i objawiać się poprzez nadwrażliwość na hałas, jasne lub migające światła, smaki, zapachy, dotyk drażniących tkanin (znacznie pomóc mogą słuchawki wyciszające hałasy czy okulary przeciwsłoneczne). Może to być też niechęć do delikatnego, łaskoczącego dotyku ( w tym wypadku pomóc mogą kocyki dociążające dające poczucie silnego odprężenia). Zaburzenia czucia głębokiego mogą objawiać się poprzez zaburzone poczucie swojego ciała w przestrzeni, trudności w ocenie odległości między ciałem a przedmiotami z otoczenia, równowagi (te zaburzenia mogą dawać poczucie bycia niezręcznym, niezgrabnym w poruszaniu się i być szczególnym utrudnieniem podczas w-fu). Ważne jest w tym aspekcie zrozumienie, że dla autysty jego odczucia mogą być powodem prawdziwego dyskomfortu, mogą prowadzić wręcz do napadów paniki czy histerii. Bodźce, które jednej osobie mogą wydać się całkowicie bezstresowe u innej mogą powodować niepokój i stres.

Diagnoza autyzmu

Autyzm diagnozuje się zazwyczaj między 2 a 4 rokiem życia (wiąże się to z nieprawidłowościami w rozwoju mowy, która naturalnie następuje w tym okresie u dzieci) a zespół Aspergera między 6 a 8 rokiem życia (tutaj mowa i umiejętność czytania rozwija się prawidłowo, często nawet szybciej niż statystycznie u innych dzieci, w tym okresie natomiast pojawiają się zazwyczaj pierwsze kontakty z innymi dziećmi i ich interakcje a więc trudności w nawiązywaniu kontaktu). Zaburzenia ze spektrum autyzmu mogą również zostać zdiagnozowane w dorosłym życiu i nie zostać rozpoznane wcześniej lub być mylnie diagnozowane jako zaburzenia psychiczne.  Badania dowodzą, że rozwój autyzmu może być skokowy i nierównomierny. 1/3 diagnoz do 18 miesiąca życia nie zostaje potwierdzona. Z kolei zespół Aspergera diagnozuje się często po kilku latach prawidłowego rozwoju dziecka. Od lat 90 nastąpił duży wzrost ilości zdiagnozowanych osób w spektrum autyzmu. Obecnie szacuje się, że 1 na 68 osób jest autystyczna. W porównaniu z założeniami z lat 80 jakoby kilka osób na 10 tysięcy były dotknięte tym zjawiskiem obecne kalkulacje mogą zaskakiwać. Niektórzy więc zadali pytanie czy mamy obecnie plagę autyzmu. Odpowiedź brzmi: nie. Poszerzyły się mianowicie kryteria diagnostyczne. Do lat 80 diagnozowawno jedyne głęboki autyzm obejmujący niepełnosprawność intelektualną i znaczne trudności lub całkowity brak komunikacji. Następnie poszerzono diagnozy o autyzm wysokofuncjonujący i zespół Aspergera. Ilość osób z głębokim autyzmem pozostaje od lat na tym samym poziomie. Inną przyczyną może być fakt, że diagnoza osób z niepełnosprawnością intelektualną systematycznie spada, oznacza to prawdopodobnie, że część z nich byłaby kiedyś mylnie zdiagnozowana a obecnie wchodzi w spektrum autyzmu.

Przyczyny autyzmu

Tutaj temat znacznie się komplikuje. Przyczyn autyzmu może być mnóstwo. Istnieje masa teorii i różnorodnych badań. Sam Kanner za przyczynę uznał wychowanie dzieci przez oschłe, zimne matki i ta teoria funkcjonowała niestety przez wiele lat. Obecnie naukowcy podają, że autyzm ma podłoże genetyczne w od 40 do 83%. Badania nad rodzinami pokazują duże prawdopodobieństwo aby autyzm był dziedzczny. W rodzinach takich jest mniejsza komunikacja między jej członkami, wieksza trudność w odczytywaniu i nazywaniu emocji, większe skłonności rodziców do występowania zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, fobii czy depresji.

Jest jeszcze bardzo wiele do powiedzenia i napisania w temacie autyzmu. W kolejnym artykule poruszę temat przyczyn autyzmu i związane z nim mity.

Bibliografia:
  1. E. Pisula – Autyzm J. Donovan – In a Different Key
  2. U. Frith – Autism: Explaining the Enigma
  3. A. Collen – 10% Human
  4. S. Mukherjee – The Gene – An Intimate History
  5. U. Frith – Autism: A Very Short Inroduction
  6. J. Parrington – A Deeper Genome
  7. M. Szalavitz – Unbroken Brain
  8. E. Mayer – Twój drugi mózg
  9. E. Biss – On Immunity
  10. Q. Li i in. – The Gut Microbiota and Autism Spectrum Disorders
  11. S. Baron-Cohen i in. – Autism and talent: the cognitive and neural basis of systemizing
  12. E. Bennet – Is talent in autism spectrum disorders associated with a specific cognitive and behavioural phenotype?
  13. R.J. Landa – Diagnosis of autism spectrum disorders in the first 3 years of life
  14. G.A. Stefanatos – Regression in autistic spectrum disorders
  15. C. Newschaffer i in. – The Epidemiology of Autism Spectrum Disorders
  16. M. helt i in. – Can children with autism recover? if so, how?
  17. S. baron – Cohen – Autism: the empathizing–systemizing (E-S) theory